Pisownia wyrazów z "ó" i "u"

Język polski, Gramatyka

Pisownia wyrazów przez "ó" lub "u" nie zależy od wymowy, gdyż w mowie w języku literackim obu tym literom odpowiada dziś ten sam dźwięk. Dzisiejsza więc oboczność literowa: "ó-u" nie ma uzasadnienia fonetycznego, lecz czysto historyczne, tzn. pochodzi stąd, że "u" oznaczone w piśmie przez "ó" występuje w miejscu dawnego "o".

Pisownia wyrazów z "ó".

  1. W wyrazie piszemy "ó", jeżeli w innych formach tego wyrazu lub w wyrazach pokrewnych "ó" wymienia się na "o" lub "e", np. s"ó"l - s"o"li, d"ó"ł - d"o"łu, tych zb"ó"ż - te zb"o"ża, pi"ó"ro - pi"e"rze, sz"ó"sty - sz"e"ść. Formy typu: "stój", nie "bój" się, "uspokój" się pisze się przez "ó" ze
    względu na formy: "stoję", nie "boję" się, "uspokoję" się; 
  2. stale pisze się "ó" w zakończeniach:
    •  "-ów" (jako zakończenie nazw miejscowych), np. Krak"ów", Głog"ów", Namysł"ów", Piotrk"ów";
    • "-ów" (jako końcówce dopełn. l.mn.), np. chłopc"ów", dom"ów";
    • "-ówna", np. Matusiak"ówna", Kołaczk"ówna", Bednarz"ówna";
    • "-ówka", np. poczt"ówka", plac"ówka", mas"ówka", żar"ówka"; tak też pisze się: "podkówka" (zdrobnienie od "podkowa");
  3. na początku wyrazów "ó" spotyka się tylko wyjątkowo, mianowicie w wyrazach: "ósmy", "ósemka", "ów", "ówczesny", "ówdzie" (obok "owdzie"), "ócz" (obok "oczu"), "ód" (dopełn. l.mn. od "oda"), "ós" (obok "os"). Poza tym na początku wyrazów piszemy "u";
  4. na końcu wyrazów "ó" nie występuje;
  5. w niektórych wyrazach pisze się "ó" mimo braku wymiany na "o", "e", np. "mózg", "góra", "chór". Jest to pisownia tradycyjna, zachowana z dawnych czasów, a opierająca się na ówczesnej wymowie tych wyrazów; w wyrazach tych mianowicie występowało pierwotnie "o", które uległo następnie pochyleniu przechodząc z czasem w "ó".

Pisownia wyrazów z "u".

W wyrazach, w których głoski "u" nie oznaczamy w piśmie przez "ó", piszemy
ją przez "u" i jest to pisownia normalna.
W szczególności piszemy literę "u" w zdrabniających lub spieszczających
zakończeniach:

  1. "-uchny", "-uni", "-usi", "-utki", np.biel"uchny", tyci"uni", mal"usi", cal"utki";
  2. "-uchna", np. cór"uchna", mat"uchna", ciot"uchna";
  3. "-ulo", "-ulek", "-ula", "-ulka", np. dziad"ulo", ojcz"ulek", mat"ula", bab"ulka";
  4. "-unio", "-unia", np. dziad"unio", Kazi"unio", bab"unia";
  5. "-uszek", "-uszka", "-uszko", np. dzban"uszek", kacz"uszka", serd"uszko";
  6. "-uś", "-usia", np. tat"uś", Fran"uś", mam"usia", Han"usia";

oraz w zgrubiających albo mających odcień pogardy lub lekceważenia
zakończeniach:

  • "-uch", "-ucha", np. piec"uch", leni"uch", past"uch", kost"ucha";
  • "-ulec", np. bud"ulec", ham"ulec".

Ponadto należy pamiętać, że przez "u" pisze się między innymi wyrazy:
"kurtyna", "legumina", "tłumacz", "tłumaczyć", "tłumok", "bruzda", "dłuto",
"Jakub", "kłuć", "płukać", "pruć", "żuraw" (i pokrewne, np. "bruździć", "dłutko").

Mimo wymiany "u" na "o" pisze się literę "u" w zakończeniach:
"-unek", np. rys"unek", rach"unek", rat"unek", ład"unek", stos"unek";
"-uję", "-ujesz...",np. rys"uję", rach"uję", kier"uję", noc"uję", prac"uję", przepił"uję", żał"uję", rat"ujemy", pak"uj", sprób"uj", got"ujcie", mal"ujący" - mimo że jest: rys"o"wać, rat"o"wać, rach"o"wać, kier"o"wać, prac"o"wać itd.

Również przez "u" pisze się wyrazy: "kuć", "snuć", "psuć" pomimo wymiany na "o" w wyrazach: k"o"wal, osn"o"wa, dawne ps"o"wać. W przytoczonych tu typach wyrazów i form nie stosujemy pisowni przez
"ó", gdyż zachodząca tu wymiana samogłosek nie powstała w okresie piśmiennym języka polskiego,lecz istniała już w czasach przedhistorycznych, w okresie przedpiśmiennym, tak że ortografia polska samogłoskę "u" już w tych wyrazach zastała.

UWAGA:

Pisze się "zasuwka", "skuwka", "odkuwka", "okuwka", "zakuwka", gdyż w tych wyrazach "u" nie należy do przyrostka,lecz do rdzenia ("sunąć", "usuwać","zasuwać","kuć","skuwać","odkuwać","okuwać","zakuwać").
Tu też należy wyraz "podkuwka", oznaczający dolne okucie sań, a pochodzący od czasownika "podkuwać".

Podobne tematy

Szarzyński i Naborowski o wartościach trwałych i przemijających

Mikołaj S. Szarzyński przekazuje informacje o...

Mit i archetyp. Relacje między tymi pojęciami

Mit jest to wypowiedź narracyjna, wyrażająca i...

Grupy poetyckie XX–lecia międzywojennego.

Nowe oblicze poezji oraz jej radosną atmosferę łatwo...

Różne sposoby przedstawiania postaci Poncjusza Piłata

"W białym płaszczu z podbiciem koloru krwawnika...

Żródła: wikipedia.pl, teksty nadesłane

Serwis matura memento.pl jest serwisem społecznościowym, publikuje materiały nadesłane przez internautów i nie odpowiada za treść umieszczanych tekstów oraz komentarzy. Serwis matura memento.pl dokłada wszelkich starań, aby weryfikować nadsyłane materiały oraz dbać o ich zgodność z polskim prawem.
  

Ebooki edukacyjne

Dobre wypracowania
Jak samodzielnie pisać wypracowania i otrzymywać z nich wysokie oceny bez większego wysiłku?

Jak zdać egzamin?
Poznaj metody i sztuczki, aby bezstresowo i zawsze pozytywnie zdać każdy egzamin!

Techniki pamięciowe dla każdego
Jak wykorzystać moc swojego umysłu poprzez efektywne techniki pamięciowe i zapamiętać wszystko czego potrzebujesz?

Szybka nauka języków obcych
Jak szybko i skutecznie uczyć się języków obcych, wykorzystując możliwości własnego umysłu?

Szybka nauka
93 specjalne ćwiczenia, dzięki którym nauka nie będzie sprawiać Ci problemów