Pisownia wyrazów z "ż" i "rz"

Język polski, Gramatyka

Ż jest trzydziestą drugą, a zarazem ostatnią literą alfabetu polskiego, gdzie może się pojawić również pod postacią Ƶ. Ż jest także używana w języku maltańskim, języku kaszubskim i w języku wilamowskim (wymysöryś).

Rz - dwuznak występujący w języku polskim oznaczający (obecnie) tę samą głoskę co ż. Pojawia się najczęściej po spółgłoskach (b, p, g, k, ch, j, w, t, d) a także, gdy w różnych formach wyrazu pojawia się zamiennie z r (morski-morze).

Literę "ż" piszemy:

  1. gdy występuje wymiana "ż" - "g", np. potę"ż"ny - potę"g"a, mo"ż"emy - mo"g"ę, nó"ż"ka - no"g"a, rozdro"ż"e - dro"g"a, wa"ż"yć - wa"g"a, ul"ż"yć - ul"g"a;
  2. gdy występuje wymiana "ż" - "dz",np. pienię"ż"ny - pienią"dz"e, mosię"ż"ny - mosią"dz";
  3. gdy następuje wymiana "ż" - "h", np. dru"ż"yna - dru"h", wata"ż"ka - wata"h"a, Sapie"ż"yna - Sapie"h"a;
  4. gdy następuje wymiana "ż" - "z", np. ka"ż"ę - ka"z"ać, zamro"ż"enie - przymro"z"ek, gro"ż"ę - gro"z"a;
  5. gdy następuje wymiana "ż" - "ź",np. wo"ż"ę - wo"zi"ć, zamro"ż"enie - mro"ź"ny, obra"ż"ę - obra"zi"ł, obra"ż"ać - obra"ź"liwy, g"ż"enie się - g"zi"ć się;
  6. gdy następuje wymiana "ż" - "s", np. bli"ż"ej - bli"s"ko, wy"ż"ej - wy"s"oko;
  7. w przyrostkach, np. młodzie"ż", grabie"ż", odzie"ż", sprzeda"ż";
  8. w partykule -"ż"e, np.skąd"ż"e, ten"ż"e, tak"ż"e, chodź"ż"e, rób"ż"e, miej"ż"e, nie płacz"ż"e, mów"ż"e, biegnij"ż"e, zaprowadź"ż"e, uspokój"ż"e się;
  9. po przedrostku zakończonym spółgłoską lub samogłoską, jeżeli od litery "ż" zaczyna się rdzenna część wyrazu, np.nad"ż"erka, pod"ż"egać, ob"ż"arstwo, o"ż"ywić się;
  10. po literach "l","ł","r", np. "rż"ysko, u"lż"yć, "lż"ej, "lż"yć, "łż"e, dzie"rż"awa;
  11. w wyrazach zapożyczonych po literze "n", np. ara"nż"ować, bra"nż"a, rewa"nż", ora"nż"ada;
  12. w następujących wyrazach rodzimych: g"ż"eg"ż"ółka,pieg"ż"a,m"ż"awka, m"ż"yć oraz w formach od nich pochodnych;
  13. w wielu wyrazach rodzimych zawierających historyczną głoskę "ż" oraz w wielu wyrazach zapożyczonych, np."ż"al, "ż"ywy, "ż"ur, "ż"artować, "ż"enić się, "ż"ółty, "ż"yczenie, "ż"reć, "ż"uraw, "ż"niwo, "ż"egluga, "ż"akiet, "ż"yto, "ż"yletka, "ż"orżeta, "ż"ongler, "ż"yrować itd. W tym zakresie wątpliwości rozstrzyga słownik.

W wyrazach typu "dż"uma, "dż"em, "dżdż"ysty, "dż"entelmen, "dż"oker litera "ż"
jest częcią dwuznaku "dż", a nie literą oznaczającą samodzielną głoskę.

Połączenie literowe "rz" piszemy:

  1. gdy oznaczona przez nie głoska wymienia się z "r", np.wzgó"rz"e - gó"r"a, mo"rz"e - mo"r"ski, dwo"rz"ec - dwo"r"ski, pa"rz"ysty - pa"r"a, pie"rz"e - pió"r"o, ku"rz"y - ku"r"a, sta"rz"ec - sta"r"y, bie"rz"e - b"r"ać, ka"rz"ę - ka"r"ać;
  2. po spółgłoskach: "p", "b", "t", "d", "k", "g", "ch", "j", "w", np. "prz"ygoda, "prz"ez, "brz"oza, "brz"eg, "trz"y, "trz"eba, mis"trz", "trz"eźwy, "drz"ewo, "krz"yż, "krz"yk, "grz"eje, "grz"ąski, "chrz"an, "chrz"ąszcz, u"jrz"eć, "wrz"os, "wrz"esień;

    wyjątkami w tym zakresie są:
    • wyrazy: "ksz"tałt, "ksz"tałtny, "ksz"tałcić, O"ksz"a, bu"ksz"pan,"psz"enica, "psz"ono, "psz"onak, "psz"czoła, "Psz"czyna, "Psz"onka, "ksz"yk (ptak), "gż"e"gż"ółka, "gż"enie się, pie"gż"a;
    • formy stopnia wyższego i najwyższego przymiotników, utworzone przyrostkiem "-szy" lub "-ejszy", np. le"pszy", gru"bszy", głu"pszy", kró"tszy", sło"dszy", prę"dszy", wię"kszy", zdro"wszy", najwię"kszy", najgła"dszy", najpros"tszy", najcieple"jszy";
    • partykuła "-że", np. ró"bże", mó"wże", ską"dże", zagra"bże", wyciągni"jże";
    • wyrazy, w których litera "ż" występuje na począrku rdzenia połączonego z przedrostkiem zakończonym na spółgłoskę, np. "odż"yć, "odż"ywić, "odż"ałować, "podż"erać, "obż"erać, "nadż"erka;
  3. w przyrostkach "-arz", "-erz", np. druk"arz", gospod"arz", kamieni"arz", piek"arz", pis"arz", stol"arz", fałsz"erz";
  4. w wielu wyrazach, w których dziś nie zachodzi już żywa wymiana "rz"-"r" ale w których "rz" pochodzi z historycznego "r", np. "rzucać", "rzeka", "rzadki", "orzech", "rzemień", "rzepa", "rzetelny", "rzeźba", "rzekomy", "rządzić".

Na pochodzenie omawianej głoski z historycznego "r" wskazują inne języki słowiańskie, np. rosyjskie formy "rieka", "riepa", a nawet niektóre wyrazy rodzime.

Podobne tematy

Miłość i wartości w Biblii

Biblia jest to zbiór ksiąg Starego i Nowego...

Witkiewiczowska teoria czystej formy.

W 20 - leciu międzywojennym wyróżnić możemy kilka...

Motywy i środki wyrazów w lirykach lozańskich Adama Mickiewicza.

"Polały się łzy"Wiersz ten określony został przez...

Andrzej Kmicic jako personifikacja społeczności szlacheckiej.

Bohaterem "Potopu" H. Sienkiewicza jest szlachta,...

Bogurodzica

Bogurodzica była pieśnią bojową polskiego rycerstwa...

Żródła: wikipedia.pl, teksty nadesłane

Serwis matura memento.pl jest serwisem społecznościowym, publikuje materiały nadesłane przez internautów i nie odpowiada za treść umieszczanych tekstów oraz komentarzy. Serwis matura memento.pl dokłada wszelkich starań, aby weryfikować nadsyłane materiały oraz dbać o ich zgodność z polskim prawem.
  

Ebooki edukacyjne

Dobre wypracowania
Jak samodzielnie pisać wypracowania i otrzymywać z nich wysokie oceny bez większego wysiłku?

Jak zdać egzamin?
Poznaj metody i sztuczki, aby bezstresowo i zawsze pozytywnie zdać każdy egzamin!

Techniki pamięciowe dla każdego
Jak wykorzystać moc swojego umysłu poprzez efektywne techniki pamięciowe i zapamiętać wszystko czego potrzebujesz?

Szybka nauka języków obcych
Jak szybko i skutecznie uczyć się języków obcych, wykorzystując możliwości własnego umysłu?

Szybka nauka
93 specjalne ćwiczenia, dzięki którym nauka nie będzie sprawiać Ci problemów