Postawy światopoglądowe na przykładzie dwóch wybranych wierszy

"Przeżytym" (Kazimierz Przerwa-Tetmajer) - autor przedstawia kryzys filozofii pozytywizmu i swoją niewiarę w program i światopogląd, który się nie sprawdził - wiara w rozumowe poznawanie świata jest niesłuszna, poglądy, że myśl ludzka jest potęgą oraz że rozwój świata prowadzi do dobra, są mylne. Poeta uważa, że to pokolenie nie ma przyszłości, nie ma dla niego miejsca w społeczeństwie. Brak jest w nim wiary, siły, aby podnieść się z upadku - może żyć jedynie wspomnieniami, nie mając nadziei na przyszłość. Jedyną jego wartością jest miłość, więc będzie trwać na swoich posterunkach. Jeśli jednak, mimo wszystko, będzie wierzyć w jakieś ideały, to może przyszłość będzie lepsza niż się spodziewa (postawa aktywna).

"Kowal" (Leopold Staff) - sonet napisany pod wpływem filozofii Nietzschego - różni się od innych wierszy tamtego okresu, ponieważ jest apoteozą czynu i tęsknotą do tego, głosi hasło doskonalenia wewnętrznego. Ta postawa jest wystąpieniem przeciwko dekadentyzmowi - idea pracy nad własną osobowością, charakterem i siłą. Świat, który powstanie dzięki pracy kowala, będzie uporządkowany i pełen ładu. Jeżeli praca mu się nie uda, powinien zginąć. Słabi nie powinni istnieć (mówi tu o sobie), w jego sercu nie ma miejsca na słabość. Próbuje i musi pokonać charakterystyczne postawy epoki, przeraża go to, że jest słaby, chce być potężny, doskonały wewnętrznie, nie akceptuje swojej słabości. Występuje "nadczłowieczeństwo psychiczne" (u Nietsche'go - fizyczne), odrzuca wszystko, co nie jest związane z zasadą chrześcijańską. Nie zgadza się, że świat istnieje poza dobrem i złem. Nie gardzi litością i altruizmem, nie występuje przeciwko moralności i nie tworzy nowej. Nadczłowieka mają stworzyć wysiłek i praca, czyli najlepsze wartości etyczne. Kowal - symbol siły i potęgi jednostki.