Odbicie nastrojów końca wieku w liryce Młodej Polski

Kazimierz Przerwa-Tetmajer

"Koniec wieku XIX" - utwór głęboko pesymistyczny, rysujący sylwetkę dekadenta, dla którego życie jest udręką i wobec którego jest bezsilny. Poeta stawia 10 pytań, będących propozycjami, a może tylko możliwościami przyjęcia określonej postawy wobec życia. Postawy te są różnorakie: przekleństwo, ironia, przyjęcie idei, modlitwa, wzgarda, rozpacz, rezygnacja. Każda z nich spotyka się z negatywną postawą człowieka końca wieku, przekonanego o bezskuteczności jakiegokolwiek czynu, jakiejkolwiek reakcji na rzeczywistość.

"Nie wierzę w nic" - brak podmiotowi lirycznemu wiary, nie pragnie niczego na świecie, ma wstręt do wszelkich czynów, drwi z wszelkich zapałów - oczekuje Nirwany.

"Przeżytym" - klęska ideałów poprzedniego pokolenia, która zniszczyła wiarę i marzenia, na miejsce których nie pojawiły się inne: "natchnień tęcza spłowiała i zbladła, wiary zorza w otchłanie zapadła, gwiazdę nadziei pomrok ćmi".

"Hymn do Nirwany" - tęsknota za unicestwieniem, modlitwa błagalna o stan bezczucia, który oderwie poetę od zła, od powszechnej miernoty, od konieczności myślenia i patrzenia na świat, w którym "ludzka podłość kałem w źrenice bryzga".

"Evviva l'arte" (niech żyje sztuka) - rozczarowanie, gorycz. Utwór zawiera elementy krytyki pod adresem społeczeństwa, w którym pogoń za dobrobytem przesłoniła te ludzkie potrzeby, które wzbogacają duszę. W takim świecie artysta przymiera głodem, a jego życie "splunięcia niewarte". Podtrzymuje go na duchu jedynie świadomość, że sam Bóg obdarzył go talentem, że postawił go ponad tłumem zwykłych zjadaczy chleba.

Jan Kasprowicz

Początkowo pisze sonety o tematyce związanej z niedolą chłopską, ale później ulega nastrojom epoki, odchodzi od realizmu, porzuca postawę społeczną i zainteresowanie problemami wiejskiego ludu.

"Dies irae" i "Święty Boże" - poeta nawiązuje w nich do hymnów średniowiecznych, by wykorzystując ówczesne pojmowanie Boga, rozpatrzyć problem dobra i zła, grzechu i winy, stosunku Stwórcy do świata i człowieka. Oba hymny są przepojone głębokim pesymizem, prowadzącym do nastrojów katastroficznych (przeświadczenie o nieuchronności katastrofy).

"Święty Boże" - zwraca uwagę powtarzający się motyw samotnego grobu, do którego zdąża świat, ludzie i przyroda. Życie jest męką. Człowiek z przerażeniem patrzy na świat, w którym wszystko sprzysięgło się przeciw niemu (burza i chmury nad głową, wiatr deszczem w oczy, ślepa Dola śmieje się dzikim śmiechem), osaczony człowiek nawet w Bogu nie znajduje oparcia, gdyż patrzy On z obojętnością na ludzkie męczarnie, nie próbując nawet interweniować. W takiej sytuacji triumfuje Szatan, którego radują ludzkie łzy, klątwy rzucane przeciw życiu i Bogu, powszechna wędrówka ku mogile. Poeta widzi jednak ratunek w Bogu, trzeba przełamać tylko Jego obojętność, zmusić do okazania mocy, zainteresować człowiekiem.

"Dies irae" (Dzień gniewu) - apokaliptyczna wizja końca świata i Sądu Ostatecznego. Poeta pyta: czy ludzkie cierpienia za popełnione winy powinny mieć w ogóle miejsce, skoro Bóg obok dobra stworzył także zło, wyrażając tym samym zgodę na jego istnienie? Wobec obojętności Stwórcy na zło, które niszczy człowieka, świat musi ulec samounicestwieniu, a wszelka władza przejdzie w ręce Szatana.